Các khuyến cáo tầm soát ung thư thường nêu một mốc tuổi chung cho dân số. Nhưng những mốc đó được tính cho người có nguy cơ trung bình.
Nếu bạn có tiền sử gia đình đáng chú ý, lịch của bạn có thể khác — và khác đáng kể.
Vì sao cần bắt đầu sớm hơn
Với nhiều loại ung thư có yếu tố gia đình, người mang nguy cơ thường mắc ở tuổi trẻ hơn mức trung bình.
Nếu bạn đợi tới mốc tuổi chung mới bắt đầu, có thể đã muộn.
Một nguyên tắc thường được dùng: bắt đầu tầm soát trước tuổi mà người thân gần nhất được chẩn đoán một khoảng đáng kể. Con số cụ thể phụ thuộc vào loại ung thư — hãy hỏi bác sĩ mốc cho trường hợp của bạn.
Thông tin cần mang đi để xác định lịch
- Ai trong gia đình mắc ung thư gì.
- Tuổi được chẩn đoán của từng người.
- Quan hệ với bạn — cha mẹ anh chị em ruột có trọng số khác họ hàng xa.
- Bên nội hay bên ngoại.
- Có ai mắc nhiều loại không.
- Có ai đã làm xét nghiệm di truyền chưa và kết quả thế nào.
Tuổi chẩn đoán là thông tin quan trọng nhất và hay bị bỏ qua. Hãy cố gắng xác minh, đừng ước lượng.
Những câu cần hỏi bác sĩ
- Với tiền sử này, em cần tầm soát những gì.
- Bắt đầu từ tuổi nào.
- Bao lâu một lần.
- Có cần phương pháp khác với người bình thường không.
- Em có nên đi tư vấn di truyền không.
- Dấu hiệu nào cần đi khám ngay không chờ lịch.
- Bảo hiểm chi trả thế nào.
Hãy xin lịch bằng văn bản và lưu lại. Bạn sẽ cần tra lại nhiều lần trong nhiều năm.
Sai lầm thường gặp
Chờ tới mốc tuổi chung. Nhiều người đọc khuyến cáo chung rồi áp cho mình mà không tính tới tiền sử gia đình.
Bỏ lịch vì thấy khoẻ. Tầm soát có ý nghĩa chính khi chưa có triệu chứng.
Làm một lần rồi thôi. Tầm soát là việc định kỳ, không phải một lần cho xong.
Tự đi làm gói tầm soát tổng quát. Các gói bán sẵn thường không phù hợp với nguy cơ cụ thể của bạn, và có thể thừa thứ này thiếu thứ kia.
Chờ tới lịch dù có dấu hiệu bất thường. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất.
Tầm soát nhiều hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn
Đây là điểm cần cân bằng. Làm quá nhiều xét nghiệm có những mặt trái thật:
- Dương tính giả dẫn tới lo lắng và thủ thuật không cần thiết.
- Phát hiện những thứ không bao giờ gây vấn đề nhưng vẫn bị xử lý.
- Một số phương pháp có rủi ro riêng khi lặp lại nhiều.
- Chi phí và thời gian.
Hãy theo lịch bác sĩ đặt ra dựa trên nguy cơ thật của bạn, đừng tự tăng tần suất vì lo lắng.
Dấu hiệu cần đi khám ngay
Đây là phần nên hỏi rõ và ghi lại. Nhìn chung với ung thư, những dấu hiệu sau cần được đánh giá:
- Khối u hoặc chỗ dày lên bất thường.
- Sụt cân không chủ ý.
- Chảy máu bất thường.
- Thay đổi kéo dài trong thói quen đi tiêu hoặc tiểu.
- Vết loét lâu không lành.
- Ho kéo dài, khàn tiếng kéo dài.
- Khó nuốt kéo dài.
- Nốt ruồi thay đổi hình dạng, màu sắc, kích thước.
- Mệt mỏi bất thường kéo dài.
Những dấu hiệu này phần lớn do nguyên nhân lành tính, nhưng cần được bác sĩ đánh giá thay vì tự chờ xem.
Làm sao duy trì được nhiều năm
Đây là thách thức thật với lịch theo dõi dài hạn:
- Đặt nhắc trên điện thoại cho từng mốc.
- Đặt lịch hẹn kế tiếp ngay sau mỗi lần khám.
- Gắn với một mốc cố định trong năm cho dễ nhớ.
- Nhờ người thân nhắc.
- Giữ hồ sơ các lần đã làm.
Điểm thứ hai hiệu quả nhất: ra về với một cái hẹn đã đặt thì tỷ lệ quay lại cao hơn nhiều.
Về nỗi sợ khiến người ta trốn tránh
Có một nghịch lý: người lo nhất về ung thư đôi khi lại là người tránh đi tầm soát, vì sợ biết kết quả.
Nếu bạn nhận ra mình đang tránh:
- Nhắc lại rằng phần lớn kết quả là bình thường.
- Nhắc rằng phát hiện sớm thay đổi kết quả rất nhiều.
- Nhờ người thân đi cùng.
- Nói với bác sĩ về nỗi sợ của mình.
- Đặt hẹn ngay thay vì để đó rồi lần lữa.
Đi cùng với việc thay đổi lối sống
Tầm soát là phát hiện sớm, không phải phòng ngừa. Cả hai đều cần:
- Không hút thuốc.
- Hạn chế rượu bia.
- Kiểm soát cân nặng.
- Vận động đều.
- Tiêm phòng theo khuyến cáo.
- Bảo vệ da khỏi nắng gắt.
Nhắc người thân cùng đi
Nếu bạn có tiền sử gia đình thì anh chị em cũng vậy. Hãy:
- Chia sẻ bảng tiền sử gia đình bạn đã lập.
- Nói về việc tầm soát, không nói như báo tin xấu.
- Rủ nhau đi cùng đợt cho dễ nhớ.
- Đừng ép ai.
Tóm lại
Các mốc tuổi tầm soát trong khuyến cáo chung được tính cho người nguy cơ trung bình — người có tiền sử gia đình thường cần bắt đầu sớm hơn. Hãy mang bảng tiền sử có ghi rõ tuổi chẩn đoán của từng người thân đi hỏi bác sĩ, xin lịch bằng văn bản, và đặt hẹn kế tiếp ngay sau mỗi lần khám. Đừng tự tăng tần suất vì lo, nhưng cũng đừng chờ tới lịch nếu có dấu hiệu bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Có tiền sử gia đình thì tầm soát từ tuổi nào?
Thường sớm hơn mốc chung, và mốc cụ thể phụ thuộc vào loại ung thư và tuổi mắc của người thân. Hãy hỏi bác sĩ.
Tầm soát nhiều có hại không?
Tầm soát quá mức có thể dẫn tới dương tính giả và thủ thuật không cần thiết. Hãy theo lịch bác sĩ đặt ra, không tự tăng.
Thấy khoẻ có cần đi không?
Rất cần. Tầm soát có ý nghĩa chính khi chưa có triệu chứng.
Có dấu hiệu bất thường thì chờ tới lịch không?
Không. Hãy đi khám ngay, tầm soát định kỳ không thay thế được việc đi khám khi có dấu hiệu.