Gen không quyết định tính cách hay năng khiếu của con bạn

Trên mạng xã hội xuất hiện ngày càng nhiều quảng cáo: chỉ cần một mẫu nước bọt, biết con bạn có năng khiếu gì, nên học ngành nào, tính cách ra sao.

Nghe rất hấp dẫn với cha mẹ đang băn khoăn về tương lai của con. Nhưng cần nhìn kỹ hơn.

Vì sao những kết luận này chưa có cơ sở vững

• Năng khiếu và tính cách chịu ảnh hưởng của rất nhiều gen, mỗi gen đóng góp phần cực nhỏ.
• Môi trường, giáo dục và trải nghiệm đóng vai trò rất lớn.
• Phần lớn nghiên cứu về các đặc điểm này chỉ tìm ra mối liên hệ thống kê yếu ở mức quần thể.
• Liên hệ ở mức quần thể không dùng để dự đoán cho một cá nhân được.
• Dữ liệu chủ yếu thu thập trên các nhóm dân cư khác, khó áp dụng trực tiếp.

Điểm thứ tư là chỗ mấu chốt và cũng là chỗ các quảng cáo lướt qua nhanh nhất.

Tác hại có thể có

Đây không chỉ là chuyện lãng phí tiền. Kết quả loại này có thể ảnh hưởng thật:

• Cha mẹ định hướng con theo một kết quả không có cơ sở.
• Con bị dán nhãn từ nhỏ: giỏi cái này, không hợp cái kia.
• Cha mẹ ngừng đầu tư vào những lĩnh vực mà kết quả nói là "không có năng khiếu".
• Trẻ tin vào nhãn đó và tự giới hạn mình.
• Kỳ vọng quá cao hoặc quá thấp, cả hai đều gây hại.

Một đứa trẻ tám tuổi được nói rằng em không có gen cho âm nhạc có thể không bao giờ thử — và không ai biết được điều em đã bỏ lỡ.

Điều gì thật sự dự đoán được năng khiếu

Những thứ đơn giản hơn nhiều và không cần xét nghiệm:

• Quan sát xem con thích làm gì khi được tự chọn.
• Cho con thử nhiều thứ khác nhau.
• Nghe ý kiến của thầy cô, người quan sát con hằng ngày.
• Chú ý điều gì khiến con tập trung lâu.
• Cho con thời gian — sở thích thay đổi theo tuổi.

Cách này tốn thời gian hơn một tờ kết quả, nhưng đáng tin hơn nhiều.

Khi nào xét nghiệm gen cho trẻ là hợp lý

Có những chỉ định y tế rõ ràng:

• Trẻ có triệu chứng chưa tìm được nguyên nhân.
• Nghi ngờ một bệnh di truyền cụ thể.
• Chậm phát triển cần tìm nguyên nhân.
• Tiền sử gia đình có tình trạng cần theo dõi từ nhỏ.
• Kết quả sẽ thay đổi cách chăm sóc hoặc điều trị ngay.

Điểm cuối là nguyên tắc chung trong y học: với trẻ em, thường chỉ xét nghiệm khi kết quả có ý nghĩa cho việc chăm sóc trong tuổi hiện tại.

Vì sao không xét nghiệm sớm cho bệnh khởi phát ở tuổi trưởng thành

Với những tình trạng chỉ biểu hiện ở tuổi trưởng thành và chưa có gì làm được từ nhỏ, khuyến cáo chung là chờ tới khi trẻ đủ lớn để tự quyết định.

Lý do:

• Đó là quyền của chính người đó — có muốn biết hay không.
• Biết từ nhỏ có thể ảnh hưởng tới cách trẻ nhìn bản thân.
• Có thể ảnh hưởng tới cách gia đình đối xử với trẻ.
• Kết quả không thay đổi gì trong chăm sóc hiện tại.

Hãy bàn điều này với chuyên gia tư vấn di truyền nếu gia đình bạn đang cân nhắc.

Về dữ liệu riêng tư của trẻ

Đây là khía cạnh ít được nghĩ tới. Bộ gen là thông tin riêng tư nhất mà một người có, và trẻ chưa thể tự quyết định về nó.

Trước khi gửi mẫu của con đi bất cứ đâu, hãy hỏi:

• Mẫu và dữ liệu được lưu bao lâu.
• Có được chia sẻ với bên thứ ba không.
• Có được dùng cho nghiên cứu hay mục đích thương mại không.
• Có thể yêu cầu xoá không, và thủ tục thế nào.
• Đơn vị này ở đâu, chịu quy định nào.

Nếu không có câu trả lời rõ ràng bằng văn bản, hãy cân nhắc lại.

Dấu hiệu của dịch vụ đáng ngờ

• Quảng cáo qua mạng xã hội với lời hứa mạnh.
• Bán kèm thực phẩm chức năng hoặc khoá học.
• Không có bác sĩ hoặc chuyên gia di truyền tham gia.
• Không có tư vấn trước và sau xét nghiệm.
• Kết quả trình bày như bảng xếp hạng năng lực.
• Không nói rõ cơ sở khoa học và giới hạn.
• Tạo cảm giác gấp gáp bằng ưu đãi có hạn.

Điểm thứ hai là xung đột lợi ích rõ ràng: nơi bán xét nghiệm cũng bán sản phẩm giải quyết vấn đề mà xét nghiệm tìm ra.

Nếu bạn đã làm rồi

Nhiều gia đình đã làm trước khi tìm hiểu kỹ. Việc nên làm:

• Đừng dùng kết quả để định hướng con.
• Nếu có phần nào liên quan tới sức khoẻ, hãy mang hỏi bác sĩ thay vì tự diễn giải.
• Hỏi đơn vị đó về việc xoá dữ liệu nếu bạn muốn.
• Đừng nói với con rằng kết quả cho biết em giỏi hay kém cái gì.

Điều con thật sự cần

• Được thử nhiều thứ.
• Được sai và làm lại.
• Được khuyến khích vì cố gắng, không chỉ vì kết quả.
• Có người lớn quan sát và lắng nghe.
• Không bị so sánh với anh chị em hay bạn bè.
• Đủ dinh dưỡng, đủ ngủ, đủ vận động.

Không có xét nghiệm nào thay thế được những điều này.

Tóm lại

Không có cơ sở khoa học đủ vững cho việc dự đoán năng khiếu hay tính cách của một đứa trẻ từ xét nghiệm gen. Tác hại không chỉ là tiền: kết quả có thể dán nhãn cho trẻ và thay đổi cách cha mẹ đầu tư vào con. Xét nghiệm gen cho trẻ chỉ nên làm khi có chỉ định y tế và khi kết quả thay đổi cách chăm sóc ngay. Và hãy hỏi kỹ về việc dữ liệu của con được lưu và dùng thế nào.

Câu hỏi thường gặp