Hai người cùng được chẩn đoán một loại ung thư, cùng giai đoạn, nhưng nhận phác đồ khác nhau. Một người dùng thuốc uống hằng ngày ở nhà, người kia truyền hoá chất theo đợt.
Sự khác nhau này thường nằm ở đặc điểm phân tử của khối u.
Nguyên lý
Hoá trị truyền thống tác động lên các tế bào phân chia nhanh. Tế bào ung thư phân chia nhanh nên bị ảnh hưởng, nhưng một số tế bào lành cũng phân chia nhanh — tóc, niêm mạc tiêu hoá, tuỷ xương — nên chúng cũng bị ảnh hưởng, gây ra các tác dụng phụ quen thuộc.
Thuốc nhắm đích hoạt động khác: nó nhắm vào một đặc điểm cụ thể mà tế bào ung thư có và tế bào lành ít có hoặc không có.
Về lý thuyết, điều này giúp hiệu quả tốt hơn với ít tác dụng phụ hơn lên tế bào lành.
Vì sao phải xét nghiệm trước
Thuốc nhắm đích chỉ có tác dụng khi khối u thật sự mang đặc điểm mà thuốc nhắm vào.
Nếu không có đặc điểm đó, thuốc không những không hiệu quả mà còn:
- Làm chậm việc bắt đầu điều trị có hiệu quả.
- Gây tác dụng phụ không đổi lại lợi ích gì.
- Tốn kém.
Đây là lý do việc xét nghiệm đặc điểm khối u trở thành bước tiêu chuẩn với một số loại ung thư.
Không phải ai cũng phù hợp
Đây là điểm cần hiểu rõ để không thất vọng:
- Không phải loại ung thư nào cũng có thuốc nhắm đích.
- Trong cùng một loại, chỉ một phần bệnh nhân có đặc điểm phù hợp.
- Có đặc điểm nhưng thuốc tương ứng có thể chưa được phê duyệt cho loại ung thư đó.
- Thuốc có thể không có sẵn hoặc không được chi trả.
Nếu bạn không thuộc nhóm phù hợp, điều đó không có nghĩa là điều trị của bạn kém hơn. Các phác đồ chuẩn là chuẩn vì chúng có hiệu quả.
Tác dụng phụ vẫn có, chỉ là khác
Đây là hiểu nhầm phổ biến. Thuốc nhắm đích không phải là không có tác dụng phụ — nó có loại tác dụng phụ khác:
- Vấn đề về da và móng.
- Tiêu chảy.
- Tăng huyết áp.
- Mệt mỏi.
- Ảnh hưởng tới gan, tim, tuyến giáp tuỳ loại thuốc.
- Viêm ở nhiều cơ quan với một số nhóm thuốc.
Một số tác dụng phụ cần theo dõi bằng xét nghiệm định kỳ. Hãy hỏi bác sĩ về:
- Tác dụng phụ thường gặp với thuốc của bạn.
- Dấu hiệu nào cần báo ngay.
- Cần theo dõi xét nghiệm gì, bao lâu một lần.
Đừng tự ngừng thuốc khi gặp tác dụng phụ — hãy báo lại để được điều chỉnh.
Vấn đề kháng thuốc
Đây là thực tế cần chuẩn bị tinh thần. Một thuốc hiệu quả ban đầu có thể mất tác dụng sau một thời gian.
Lý do: khối u gồm nhiều dòng tế bào khác nhau, và những dòng có khả năng né thuốc sẽ dần chiếm ưu thế. Ngoài ra tế bào ung thư có thể phát triển những thay đổi mới.
Khi điều này xảy ra, bác sĩ có thể:
- Làm lại xét nghiệm để tìm cơ chế kháng thuốc.
- Chuyển sang thuốc thế hệ sau nếu có.
- Chuyển sang nhóm thuốc khác.
- Xem xét thử nghiệm lâm sàng.
Đây là lý do việc theo dõi sát trong suốt quá trình điều trị rất quan trọng.
Về liệu pháp miễn dịch
Đây là một hướng khác, hoạt động bằng cách tác động lên hệ miễn dịch của chính người bệnh thay vì nhắm trực tiếp vào khối u.
Những điều cần biết:
- Chỉ hiệu quả với một phần bệnh nhân.
- Có xét nghiệm giúp dự đoán khả năng đáp ứng, nhưng không tuyệt đối.
- Tác dụng phụ có đặc điểm riêng, liên quan tới phản ứng miễn dịch quá mức.
- Một số tác dụng phụ có thể xuất hiện muộn.
- Cần báo ngay các triệu chứng bất thường, kể cả sau khi đã kết thúc điều trị.
Điểm cuối rất quan trọng và hay bị bỏ qua. Hãy hỏi bác sĩ danh sách dấu hiệu cần báo.
Những câu nên hỏi về phác đồ của mình
- Vì sao bác sĩ chọn phác đồ này cho em.
- Có cần xét nghiệm đặc điểm khối u không.
- Bao lâu thì biết có hiệu quả không.
- Nếu không hiệu quả thì bước tiếp theo là gì.
- Tác dụng phụ nào cần báo ngay.
- Em có thể sinh hoạt bình thường không.
- Chi phí và bảo hiểm.
- Có thử nghiệm lâm sàng nào phù hợp không.
Về chi phí
Đây là vấn đề thật với nhiều gia đình. Hãy hỏi thẳng:
- Chi phí mỗi tháng là bao nhiêu.
- Bảo hiểm chi trả phần nào.
- Có chương trình hỗ trợ bệnh nhân không.
- Có phương án khác phù hợp hơn với điều kiện của em không.
Một phác đồ mà gia đình không theo được tới cùng thì có thể không phải lựa chọn tốt nhất. Bác sĩ cần biết hoàn cảnh thật để tư vấn thực tế.
Hãy hỏi bộ phận công tác xã hội của bệnh viện về các chương trình hỗ trợ — nhiều gia đình không biết chúng tồn tại.
Đừng tự tìm thuốc theo tin tức
Khi đọc về một thuốc mới, hãy mang tới hỏi bác sĩ thay vì tự tìm mua. Lý do:
- Thuốc có thể chưa được phê duyệt cho loại ung thư của bạn.
- Bạn có thể không có đặc điểm mà thuốc nhắm vào.
- Thuốc mua ngoài luồng có rủi ro về chất lượng.
- Tương tác với phác đồ hiện tại có thể gây hại.
Tóm lại
Thuốc nhắm đích chỉ hiệu quả khi khối u thật sự mang đặc điểm mà thuốc nhắm vào — đó là lý do phải xét nghiệm trước. Nó vẫn có tác dụng phụ, chỉ là loại khác, và một số cần theo dõi bằng xét nghiệm định kỳ. Hãy chuẩn bị tinh thần cho vấn đề kháng thuốc và hỏi trước bước tiếp theo nếu thuốc mất hiệu quả. Và đừng ngại nói về chi phí — bác sĩ cần biết để tư vấn thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc nhắm đích khác hoá trị thế nào?
Nó tác động vào một đặc điểm cụ thể của tế bào ung thư, thay vì tác động chung lên các tế bào phân chia nhanh.
Ai dùng được thuốc nhắm đích?
Chỉ những người có khối u mang đặc điểm mà thuốc đó nhắm vào. Cần xét nghiệm để xác định.
Thuốc nhắm đích có tác dụng phụ không?
Có. Tác dụng phụ khác với hoá trị nhưng không phải là không có. Hãy hỏi bác sĩ về loại cần chú ý.
Vì sao thuốc hết hiệu quả sau một thời gian?
Vì tế bào ung thư có thể phát triển những thay đổi mới giúp chúng né được tác dụng của thuốc.